Pana Tadeusza określa się najczęściej mianem epopei narodowej, choć ze względu na pewne odstępstwa i nawiązania do innych gatunków epickich, odbiega ona od klasycznego wzorca. Cechą charakterystyczną epopei jest bowiem obszerność utworu, pisanego zazwyczaj wierszem (w antyku heksametrem), w którym przedstawione są losy nieprzeciętnego bohatera (najczęściej herosa lub wielkiego wodza) na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności. W przypadku dzieła Mickiewicza mamy do czynienia z rozległym poematem, napisanym polskim heksametrem (13-zgłoskowcem ze średniówką po 7-ej sylabie), a więc metrum klasycznym, dostosowanym do potrzeb rodzimego języka, niespełniony pozostaje jednak jeden z podstawowych wyznaczników gatunku, mianowicie brak w nim, będącego jednostką wybitną, głównego bohatera. Do tego miana mógłby pretendować Jacek Soplica, ze względu na jego niezwykłe przymioty i wielkie czyny, jakich dokonał, gdyby nie fakt, że tytułowym bohaterem dzieła uczynił autor Tadeusza, młodzieńca niewyróżniającego się niczym specjalnym spośród typowych przedstawicieli ówczesnej szlacheckiej młodzieży. Był to zabieg celowy, mający na celu ukazanie głębszego przesłania Mickiewicza, mówiącego, że w dobie walki o odrodzenie Polski, ważni będą nie wielcy herosi, sami bowiem nie będą oni w stanie wiele zdziałać, ale zwykli ludzie, reprezentujący zjednoczony naród.
Pozostałe warunki wpływające na kształt epopei zostały w większości w Panu Tadeuszu spełnione, autor za tło wydarzeń obrał bowiem moment dziejowy ważny dla społeczności europejskiej (kampanie napoleońskie), a dla narodu polskiego istotny i przełomowy o tyle, że uchwycony w nim został proces odchodzenia w niepamięć starego porządku i wypierania go przez nowy. Wyraźnie podkreśla to, występujące tak często w poemacie określenie „ostatni” („ostatni zajazd na Litwie”, „ostatni, co tak poloneza wodzi”, „ostatni, co tak grał na rogu” itd.), obrazujące zejście ze sceny całej formacji kulturowej wraz z jej mentalnością, tradycjami i obyczajami oraz zastąpienie jej przez nowe, myślące już innymi kategoriami pokolenie.
Kolejne wyznaczniki formalne eposu, takie jak rozpoczęcie dzieła inwokacją, patetyczny styl, połączony z drobiazgowością opisów i rozbudowanymi porównaniami (tzw. homeryckimi), czy obecność wszechwiedzącego narratora, również zostały przez autora uwzględnione, choć także nie bez pewnych modyfikacji. Inwokacja bowiem zamiast tradycyjnego zwrotu do Muzy, czy Boga (lub bogów) z prośbą o natchnienie, za adresata obiera Litwę, utęsknioną ojczyznę, do której narrator przenosi się myślami i duszą. Styl podniosły jest natomiast niejednokrotnie przełamywany elementami komicznymi (komizm sytuacyjny – np. wątek sporu Asesora z Rejentem, komizm osób – np. sposób kreacji Hrabiego), czy gawędowymi, co wiąże się też po części z niejednoznaczną postacią narratora.
Narratorów bowiem w Panu Tadeuszu jest dwóch – jeden obiektywny, wszechwiedzący, wprowadzający wszelkie opisy miejsc ludzi i zdarzeń, a drugi subiektywny, nie mający wszystkich informacji o bohaterach i motywach ich działań, utożsamiany często z przedstawicielem szlacheckiej gromady. Różnica między nimi wyraźnie zaznacza się w języku, jakim obaj operują. Pierwszy bowiem trzyma się na ogół reguł eposu, mówiących o wysokim stylu wypowiedzi i przezroczystości języka opisów (realizm), drugi natomiast, jako uczestnik i naoczny świadek zdarzeń, wprowadza własne komentarze i dygresje, przyjmując niejednokrotnie manierę szlacheckiej gawędy. Sprawia to, że różne kategorie estetyczne, takie jak komizm (kreacja postaci i zdarzeń), tragizm (wątek księdza Robaka, jego spowiedź) i liryzm (widoczny w opisach przyrody, miejsc, przedmiotów) współistnieją ze sobą, tworząc harmonijną całość, a dzięki wszechobecnemu w utworze humorowi, przejawiającemu się w pobłażliwym traktowaniu przez narratora bohaterów i ich poczynań, nadają mu sielankowy, optymistyczny i pełen nadziei wydźwięk.
Ponadto elementami nowatorskimi zastosowanymi w epopei Mickiewicza, jest sięgnięcie przez autora do ludowości, wraz z jej systemem wierzeń i przesądami, a także barwnością rodzimego folkloru. Wszystkie powyższe czynniki, a także tematyka dzieła (walka narodowowyzwoleńcza, zastąpienie starej formacji kulturowej przez nową), sprawiają, że Pana Tadeusza określamy jako epopeję narodową, ze względu na jej specyfikę i ważność dla narodu Polskiego. Właściwą nazwą gatunkową pozostaje jednak tylko epopeja, choć jak już wskazano powyżej, autor odstępuje niejednokrotnie od klasycznego wzorca, wprowadzając chociażby elementy charakterystyczne dla innych gatunków, jak powieść, powieść poetycka, powieść historyczna, baśń, bajka, sielanka, poemat opisowy, poemat heroikomiczny, komedia i gawęda szlachecka.
Dodano: Marzec 3, 2010
