Świętoszek - Molier

Utwór Moliera „Świętoszek” jest komedią charakterów. Przedstawia sylwetki psychologiczne bohaterów, ich moralne portrety. Dlatego postacie Moliera są jednoznaczne, czasem przejaskrawione. Autor stosuje przy tym wyraźny kontrastowy schemat czarnobiałostocki – albo ktoś jest zły, albo dobry. Na tej zasadzie autor zestawił ze sobą dwóch bohaterów. Tartuffe – to obłudnik, hipokryta, cynik, oszust i dewot, zaś Orgon – to naiwny, głupi i ograniczony szlachcic, ślepy i głuchy na intrygę swego ulubieńca, bezwzględny wobec swojej rodziny, łatwo podający się złym wpływom. Wyraziste cechy posiadają również inne postacie komedii. Elmira to lojalna, nienagannie zachowująca się żona, rozsądna i inteligentna, kochająca dzieci i swego „zagubionego” męża. Marianna jest posłuszną córką, szanującą wolę ojca. Mimo że kochała Walerego, nie potrafiła się przeciwstawić decyzji zaślepionego rodzica. Demis, syn Orgona – to także mądry chłopiec, który otwarcie buntuje się przeciw ojcu, nie ukrywa swych uczyć i przekonań, śmiało i odważnie stawia czołu złu. I wreszcie Doryna – typowa postać komediowa służącej – wesołej i pełnej życia dziewczyny, która dzięki sprytowi, poczuciu humoru, trochę intryganctwu i złośliwości potrafi ożywić akcje utworu.
Komedia ma wyraźny charakter moralizatorski. Na tle rozległego planu społecznego ośmiesza i krytykuje dewocyjną religijność. Utwór ma ponadczasową wartość, ponieważ pokazuje człowieka w całej jego złożoności:
Od chwili do chwili, wzdychał ciężko,
zapadał w nabożne ekstazy,
kornie całował ziemię niezliczone razy;
kiedy zaś wychodziłem, on prędko biegł przodem,
by święconą mi podać z kropielnicy wodę.
Cytat ten otwiera temat, który dotyczy dewocji, czyli nadmiernemu manifestowaniu, czysto powierzchownej pobożności. To temat wielu utworów literackich – w tym Świętoszka. Najlepszą chyba bronią przeciw dewocji okazał się w literaturze właśnie śmiech – komediopisarzy, bajkopisarzy i powieściopisarzy. Świętoszek jest najbardziej znanym utworem o dewocji i rzekomej pobożności. Dewocja w tym utworze jest wyrazem obłudy u Tartuffe’a .
Świętoszek to atak wymierzony w Bractwo Świętego Sakramentu, czyli pewnego rodzaju policję kościelną, która miała kontrolować prywatne życie osób podejrzanych przez Bractwo o nieprzestrzeganie zasad moralnych. Sztuka Moliera godzi w oszustów udających pobożność, aby osiągnąć z tego korzyści, ale również we wszystkich, którzy przekładają pozory nad prawdziwą moralnością. W komedii, w krzywym zwierciadle ukazany jest nie tylko Tartuffe, ale też naiwny Orgon i jego łat wierna matka, pani Pernelle. Satyra Moleria, choć ma dość konkretnych adresatów w postaci współczesnego autorowi kleru, tak naprawdę stanowi ostrzeżenie przed wszystkimi, którzy próbują ograniczyć wolność drugiego człowieka. Pod postacią Tartuffe''a Molier pokazuje groźną siłę polityczną, starającą się podporządkować sobie ludzi przy pomocy obłudy i oszustwa. Również Orgon to metafora postawy pełnej naiwności i podatności na indoktrynację, a przy tym posiadającej władzę i przez to niebezpiecznej. Pojedyncze losy bohaterów i ich osobowości składają się na zbiorowy portret społeczeństwa XVII-wiecznej Francji. Autor piętnuje wady i słabości ludzkie, ośmiesza takie cechy jak fałszywa pobożność, naiwność, głupota, a zwłaszcza obłuda. W Świętoszku zawarta jest również krytyka stosunków panujących w mieszczańskiej rodzinie. Ojciec – głowa rodziny – ma nieograniczoną władze, matka jest osoba zupełnie pozbawioną prawa decydowania o czymkolwiek, a dzieci ze względów finansowych są zupełnie zależni od ojca, który w ogóle nie zauważa ich pragnień (jak w przypadku zamążpójścia Marianny). Właśnie ta dydaktyczna wymowa dramatu Moliera to cecha, która najbardziej zbliża ten utwór do klasycyzmu.
Molier stworzył nowy teatr, w którym podniósł farsę do godności komedii, a sam jako autor przestał być, jak wcześniejsi komediopisarze, jedynie dostarczycielami rozrywki, tworząc sztuki, które nawiązywałyby do klasycznych reguł. W klasyczną formę włożył jednak aktualną treść, zajmując się przywarami ludzi swoich czasów. Komedie Moliera nie są powierzchownie moralistyczne ani dydaktyczne, gdyż jego zamiarem było bawić, a nie jedynie przedstawiać wzory do naśladowania. Po prostu pokazywał on ludzi takimi, jakimi są, celując w uwydatnianiu negatywnych cech. Nie ma w zasadzie w jego komediach postaci cnotliwych, bo według klasycznych reguł prawdziwa cnota nie może być przedmiotem śmiechu. Jego nowożytna komedia miała wywoływać śmiech u współczesnych „uczciwych ludzi” i ośmieszać nieuczciwych. I rzeczywiście, w jego komediach obyczajowych współcześni odnajdywali siebie samych, co często wiązało się z ostrymi atakami na komediopisarza.
Świętoszek jest komedią w pięciu aktach pisaną zgrabnym, potoczystym wierszem, świetnie rozłożonym na dialogi. Tylko Molier potrafił tak poważny problem wcisnąć w ramy komedii i uczynił to w sposób niezwykle naturalny. Utwór skrzy się wszystkimi rodzajami komizmu: pełno w nim zabawnych, nawet farsowych sytuacji, na scenie doskonale przedstawione zostały charaktery, a w dialogach nie brak dowcipnych powiedzonek. Pisarz wprowadza nas do wnętrza paryskiego domu mieszczańskiego, poznajemy panujące w nim obyczaje i stosunki. Ale przede wszystkim jest komedią charakterów.
Molier w swym dziele jest wielkim realistą, ale jest to realizm inny niż XIX- wieczny. Pisarz dbał przede wszystkim o prawdę psychologiczną oraz autentyczność jako moralizatora. Zgodnie z zaleceniami klasycyzmu unikał natomiast realistycznej konkretyzacji lub nawet pogłębienia obrazu politycznej czy ekonomicznej sytuacji, w jakiej znajdują się jego bohaterowie.