Motyw Polski / Polaków

Średniowiecze

- Kronika Galla Anonima – utwór uważany za pierwsze narodowe dzieło literackie, opisujący dzieje dynastii piastowskiej i ojczyzny napisane w podzięce dla Bolesława Krzywoustego za gościnę na ziemiach polskich. Składa się z trzech części: pierwsza z nich opowiada o legendarnych początkach państwa kończąc na narodzinach Bolesława Krzywoustego, druga opisuje jego młodość, natomiast trzecia lata panowania do roku 1114.
- Kronika Wincentego Kadłubka – dzieło tworzone na zlecenie Kazimierza Sprawiedliwego składa się z czterech ksiąg i obejmuje dzieje do 1202 roku. W pierwszej księdze, za pomocą legend oraz podań autor przedstawia pochodzenie narodu polskiego. Księga druga opisuje dalszą historię, aż do konfliktu Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem, zaś trzecia losy kraju podczas rozbicia dzielnicowego. Czwarta księga stanowi dzieje Polski od wstąpienia na tron Mieszka III Starego, aż do roku 1202. Kronikarz skupia się na zwycięstwach narodu, nie opisuje klęsk, podkreśla patriotyzm i waleczność Polaków.

Renesans

- Jan Kochanowski, Pieśń o spustoszeniu Podola – w tym utworze poeta apeluje do Polaków o wyrzeczenie się przepychu i ofiarowanie bogactw wojsku. Miałoby to na celu uchronienie się przed powtórzeniem żałosnej sytuacji z Podola, kiedy zrabowano ziemię należącą do Polaków, a część ludności uprowadzono w jasyr. Można zauważyć wyraźne nawiązanie poety do powiedzenia: „Polak mądry po szkodzie”, jednak obawia się że nawet po szkodzie nie mądrzeje skoro nie wyciąga żadnych wniosków.
- Piotr Skarga, Kazania sejmowe – opublikowane w 1597 roku w tomie zatytułowanym „Kazaniach na niedziele i święta całego roku”, stanowią traktat polityczny stworzony zwłaszcza dla ówczesnych posłów, który opisuje sytuację Rzeczypospolitej i jej „choroby”. Do najważniejszych postulatów należą: wzmocnienie władzy królewskiej, przywrócenie jedności wiary, szybkie reformy i odbudowanie cnót obywatelskich. Autor piętnuje nieżyczliwość ludzką, wewnętrzną niezgodę i niesprawiedliwe prawo. Porównuje ojczyznę do matki, której my – jako jej dzieci – winni jesteśmy szacunek, oraz do tonącego okrętu, który w chwili zagrożenia wszyscy opuszczają: „Okręt gdy tonie, do obrony wszyscy, zapomniawszy swoich tłomoków, rzucić się mają. Gdy okręt tonie, a wiatry go przewracają, głupi tłomoczki i skrzynki swoje opatruje i na nich leży, a do obrony okrętu nie idzie, i mniema, że się sam miłuje, a on się sam gubi. Bo gdy okręt obrony nie ma, i on ze wszytkim, co zebrał, utonąć musi. […] W tym okręcie macie syny, - tu zwraca się do rządzących - dzieci, żony, imienia, skarby, wszytko, w czym się kochacie. […] Nie dajcie im tonąć, a zmiłujcie się nad krwią swoją, nad ludem i bracią swoją, nie tylo majętnością, ale i zdrowiem im własnym usługujcie, wy, którzyście je pod swój rząd i opiekę wzięli.”
- Andrzej Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczpospolitej – jego traktat stanowi dowód troski pisarza o kraj oraz brak obojętności. Jego dzieło składa się z pięciu ksiąg, w których dowodzi słuszności swoich poglądów na istotę funkcjonowania państwa. Apelował przede wszystkim o uczciwość i sprawiedliwość w wyrażaniu sądów, stworzenie silnej armii, uniezależnienie Kościoła od papiestwa, a także o równość obywateli wobec prawa i obronę chłopów przed uciskiem pańszczyźnianym. Starał się w ten sposób pokazać właściwy kierunek osobom odpowiedzialnym za losy kraju. Niestety doceniony został dopiero w epoce oświecenia.

Barok

- Wacław Potocki, Nierządem Polska stoi – wiersz ukazujący destabilizację państwa polskiego, w którym rok rocznie zmieniane są ustawy, a cierpią z tego powodu ludzie najbiedniejsi: „Nikt nie słucha, żaden się nie ogląda na nie,
Szlachta tylko uboga i biedni ziemianie, którzy się na dziesiątej opierają części, i to ledwie, tak inszy stan Polskę zagęści.” Panuje anarchia, niesprawiedliwość, zacofanie i wielka przepaść między stanami społecznymi: „Że niejeden, niestetyż, z serdecznym dziś płaczem, z dziatkami cudze kąty pociera tułaczem.”

Oświecenie

- Ignacy Krasicki, Hymn o miłości ojczyzny – utwór ogłoszony bezimiennie w 1774 r. w "Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych". Patetyczny, o niewątpliwie patriotycznej wymowie. Podmiot liryczny deklaruje swoje oddanie i chęć poświęcenia się dla ojczyzny: "Dla ciebie zjadłe smakują trucizny, dla ciebie więzy, pęta nie zelżywe".
Sugeruje, że za wspieranie Polski warto nawet gorzko zapłacić: „Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać”. Krasicki rozbudza w czytelnikach patriotyzm, który jest warunkiem szlachectwa.

Romantyzm

- Adam Mickiewicz, Dziady – autor opisuje problem podziału społeczeństwa na obłudnych arystokratów, którzy dla własnych korzyści starają sobie zaskarbić przychylność Rosjan (w tym Nowosilcowa) i stają się zdrajcami, oraz patriotyczną młodzież spiskową, która nie daje się zrusyfikować i za pomocą ojczystego języka opowiada o sprawach narodowych, niejednokrotnie powołując się na historię.
„[…]Nasz naród jest jak lawa,
Z wierzchu zimna i twarda,
Sucha i plugawa,
Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi;
Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi”.
„Warstwę suchą i plugawą” stanowią właśnie bezduszni arystokraci, natomiast wewnętrzny ogień uosabiają prawdziwi patrioci, którzy bronią ojczystego języka. Najbardziej widoczny podział na te dwie grupy można dostrzec w scenie VII, kiedy to towarzystwo siedzące przy stolikach rozmawia po francusku, a kilkoro ludzi przy drzwiach stoi rozmawiając po polsku. Ci drudzy to spiskowcy z Wilna debatujący na temat aktualnej sytuacji w Polsce, aresztowaniach i torturowaniu przesłuchiwanych na Litwie. Klęska powstania w konfrontacji z taką wizją wydaje się być zatem oczywista. Pada też słynne stwierdzenie: „Polska Chrystusem narodów”, porównujące cierpienie narodu polskiego do cierpienia Mesjasza – tak jak Chrystus swoją śmiercią odkupił grzechy ludzkości, tak swoją ofiarą naród polski odkupuje winy całej Europy.
- Juliusz Słowacki, Kordian – ocena postawy polskiego społeczeństwa i jej rola w powstaniu listopadowym oraz krytyka szlacheckiej tradycji. Według autora powstanie nie mogło zakończyć się sukcesem, ponieważ na jego czele stali przywódcy, którzy od początku nie wierzyli w powodzenie tego przedsięwzięcia. Ich charakterystykę możemy znaleźć już na początku utworu w „Przygotowaniu”, które ma miejsce w noc Sylwestrową na przełomie wieków. Szatan stwarza kolejnych przywódców, o których od początku wiemy, że nie przysłużą się państwu. Są wśród nich między innymi: stary i nieudolny Józef Chłopicki, oskarżony o bezsensowną politykę Jan Skrzyniecki, konserwatywny Julian Ursyn Niemcewicz, bierny Joachim Lelewel oraz uznany za zdrajcę Jan Krukowiecki. W dalszej części utworu krytyką zostają objęci także młodzi: niedorośli i niezdecydowani. Innych przyczyn klęski Słowacki doszukuje się w obojętności narodu, a także w nierealnym programie walki narodowowyzwoleńczej. Następuje tu wyraźna krytyka mesjanizmu, który głosił Adam Mickiewicz w „Dziadach”.

Pozytywizm

- Henryk Sienkiewicz, Potop – utwór napisany na emigracji w Stanach, ku pokrzepieniu serc Polaków ciemiężonych przez zaborców. Pisarz starał się krzewić tożsamość narodową i patriotyzm, mimo że naszego kraju nie było już wówczas na mapie. Stworzył więc „Potop”, aby czerpiąc wiedzę ze źródeł historycznych, dodać nam siły i pewności siebie. Opisuje obraz Polski w czasie najazdu szwedzkiego (1665-1660) oraz postawy i zachowanie narodu. Nie gloryfikuje całego społeczeństwa, ale też wszystkich nie potępia. Sprawiedliwy i oddany krajowi był z całą pewnością Jan Kazimierz, mocno wyidealizowany przez Sienkiewicza, a także przeor klasztoru na Jasnej Górze, Augustyn Korecki, który gotów był poświęcić życie dla obrony Częstochowy. Patriotów możemy znaleźć również wśród szlachty laudańskiej. W „Potopie” przedstawieni pozytywnie byli także chłopi i mieszczanie – bezgranicznie oddani królowi, gotowi do walki wyzwoleńczej. „(…)chłopi bowiem po równi ze szlachtą i mieszczany wyciągnęli do lasów. Lud z gór, lud z puszcz głębokich, lud z ługów i pól tkwił w lasach, czynił zasieki Szwedom po drodze, napadał na mniejsze prezydia, wycinał w pień podjazdy. Cepy, widły i kosy nie gorzej od szlacheckich szabel opłynęły krwią szwedzką”. Obojętni na losy państwa polskiego byli magnaci, a wśród nich Janusz i Bogusław Radziwiłłowie, Opaliński, Radziejowski. Wydali kraj na łup Szwedom pod Ujściem i Kiejdanami, dopuszczając się narodowej zdrady. Dbali wyłącznie o własne sprawy. Wyjątkiem byli Zamoyski, Sapieha i Lubomirski, którzy przejawiali chęć walki o ojczyznę, choć nie byli „bez skazy’. Sienkiewicz na początku utworu ukazuje upadek moralny państwa polskiego, jednak w dalszej części wprowadza do swojego utworu wyidealizowane postacie, aby stworzyć czytelnikom wzorce godne naśladowania.
- Bolesław Prus, Lalka – ta powieść również ukazuje przekrój społeczeństwa polskiego, które dzieli się na kilka warstw. Opisani zostają mieszczanie, arystokraci, lud, a także Żydzi, subiekci i socjaliści. Arystokraci w tym utworze to ludzie nietolerancyjni, wywyższający się, niezdolni do wysiłku i żadnej pracy. Doskonałym przykładem jest Izabela Łęcka, która prowadzi próżniaczy tryb życia, jest egoistką i materialistką pozbawioną jakichkolwiek pobudek patriotycznych. Do grupy tej zaliczają się także: Tomasz Łęcki, Starski, baron Dalski, baron Krzeszowski, baronowa Zasławska, hrabina Wąsowska. Mieszczaństwo również ocenione zostaje negatywnie. Prus większość z nich opisuje jako zupełnie nieużytecznych dla krajów. Do rozwoju państwa nie przyczynia się też ani szlachta ani biedota. Autor dokonał ogromnej krytyki Polaków: „Oto miniatura kraju - myślał - w którym wszystko dąży do spodlenia i wytępienia rasy. Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty. Praca odejmuje sobie od ust, ażeby karmić niedołęgów; miłosierdzie hoduje bezczelnych próżniaków, a ubóstwo nie mogące zdobyć się na sprzęty otacza się wiecznie głodnymi dziećmi, których największą zaletą jest wczesna śmierć. Tu nie poradzi jednostka z inicjatywą, bo wszystko sprzysięgło się, ażeby ją spętać i zużyć w pustej walce – o nic. (…) Lecz u nas wyższa warstwa zakrzepła jak woda na mrozie i nie tylko wytworzyła osobny gatunek, który nie łączy się z resztą, ma do niej wstręt fizyczny, ale jeszcze własną. martwotą krępuje wszelki ruch z dołu. Co się tu łudzić: ona i ja to dwa różne gatunki istot, naprawdę jak motyl i robak. Mam dla jej skrzydeł opuszczać swoją norę i innych robaków?... To są moi - ci, którzy leżą tam na śmietniku, i może dlatego są nędzni, a będą jeszcze nędzniejsi, że ja chcę wydawać po trzydzieści tysięcy rubli rocznie na zabawę w motyla. Głupi handlarzu, podły człowieku!”.

Młoda Polska

- Stanisław Wyspiański, Wesele – opis stosunków panujących pomiędzy polską inteligencją, która nie tworzy spójnej grupy, jest bierna i bezradna oraz chłopami - pracowitymi, otwartymi, ale też niezwykle zapalczywymi. Autor ukazuje ogromną przepaść kulturową. Za pomocą symbolicznego chocholego tańca podkreśla marazm całego społeczeństwa polskiego, niezdolnego do zjednoczenia się i walki w obronie kraju.

Literatura II wojny światowej

- Władysław Broniewski, Bagnet na broń – wiersz o konieczności obrony Rzeczpospolitej, rozbudzający patriotyzm, rozgrzewający serce. Nawołuje do walki zbrojnej, do męstwa i bezgranicznego oddania krajowi. Podkreśla, aby nie zważając na przeszłość, stanąć ramię w ramię z wrogiem: „Są w ojczyźnie rachunki krzywd, Obca dłoń ich też nie przekreśli, Ale krwi nie odmówi nikt: Wysączymy ją z piersi i z piersi.”