Starożytność
- Biblia, Stary Testament – to w Księdze Koheleta padają znamienne słowa „marność nad marnościami i wszystko marność”, wyrażając tym samym kruchość i przemijalność dóbr doczesnych. Nic nie daje szczęścia na ziemi – ani bogactwa, ani mądrość. W księdze tej dość mocno zarysowuje się pogląd, że tylko wiara w Boga pozwoli godnie przeżyć, oraz że człowiek nie zna swego losu: „Bo czas i przypadek rządzi wszystkim. Bo też i nie zna człowiek swego czasu…”.
Księgą akcentującą kruchość rzeczy doczesnych jest też Księga Hioba. Kiedy na tytułowego bohatera spadają liczne nieszczęścia mówi: „Nagi wyszedłem z łona matki i nagi tam wrócę. Dał Pan i zabrał Pan. Niech będzie imię Pańskie błogosławione”. Hiob był wiernym i sprawiedliwym czcicielem Boga. Chociaż został skazany na cierpienia (utracił majątek, dzieci i zachorował na trąd) nie stracił wiary w Jego sprawiedliwość. Wiedział bowiem, że Wszystko przeminie, a jego męka na ziemi zostanie wynagrodzona w niebie.
- Nowy Testament – nawołuje, aby wyzbyć się dóbr ziemskich w celu zbawienia duszy, bo wszystko oprócz Słowa Bożego kiedyś przeminie, a prawdziwy skarb czeka w niebie.
Średniowiecze
- Legenda o św. Aleksym – utwór anonimowego twórcy, w którym główny bohater wyrzeka się wszelkich dóbr materialnych, ponieważ ma świadomość, że życie kiedyś przeminie, a prawdziwe szczęście to służba Bogu. Udowadnia, że przedmioty i usługi to rzeczy nietrwałe, marne i poświęca całe swoje życie na szukanie wartości duchowych.
- Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią – to jeden z najbardziej znanych zabytków piśmiennictwa średniowiecznego. Motyw przemijania ukazany za pośrednictwem opisu ohydnie rozkładającego się ciała:
„Upadł ci jej koniec nosa,
Z oczu płynie krwawa rosa;
Przewiązała głowę chustą
Jako samojedź krzywousta;
Nie było warg u jej gęby,
Poziewając skrżyta zęby.
Śmierć ukazana jest jako siła wszechpotężna, której nic ani nikt nie jest w stanie pokonać. Przywołany zostaje tutaj motyw tańca śmierci – dance macabre - upersonifikowana śmierć woła do tańca przedstawicieli wszystkich stanów. Nie jest ważne pochodzenie, bo ona dosięga wszystkich: bogatych i biednych, młodych i starych, zdrowych i chorych, królów, lekarzy, rzemieślników, a nawet żebraków. W obliczu śmierci każdy jest równy, to ona łączy wszystkich ludzi.
- Francois Villon Wielki testament – w dziele tym omówiony zostaje problem utraty urody i sił witalnych poprzez proces starzenia się. Autor ukazuje nieubłagalny upływ czasu i zawodność ludzkiej pamięci. Podmiot liryczny nie skupiał się raczej na duchowej stronie swojego życia – liczyły się dla niego przede wszystkim przyjemności. Testament przepełniony jest tęsknotą za życiem oraz wszechogarniającym poczuciem przemijania. Utwór stanowi ocenę twórczości poety charakterystykę postawy życiowej i próbę pozostawienia po sobie jakiegoś śladu w pamięci potomnych.
Renesans
- Jan Kochanowski O żywocie ludzkim – porównuje zabiegi jakie przeprowadzamy w ciągu całego naszego życia do mało znaczącego przedstawienia teatralnego. Podkreśla naszą bezsilność oraz niezależność śmierci od naszych planów:
„Zacność, uroda, moc, pieniądze, sława,
Wszystko to minie jak polna trawa;
Naśmiawszy się nam i naszym porządkom,
Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom.”
Utwór daje nam chwile zadumy nad ludzkim losem, ulotnością i marnością otaczającego nas świata. Życie porównuje do trawy, która ożywa wiosną, a usycha jesienią, natomiast ludzi do marionetek, które po zakończonym przedstawieniu chowa się do worka.
Barok
- Mikołaj Sęp-Szarzyński O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego – wyliczenia i szyk przestawny stosowane w wierszu dają wrażenie prawdziwej gonitwy czasu. Autor podkreśla kruchość i niepewność bytu człowieczego:
„A chciwa może odciąć rozkosz nędzą
Śmierć tuż za nami spore czyni kroki!”
Śmierć jest tuż za nami – nigdy niewiadomo kiedy nas dogoni. Czas przemija bardzo szybko, a wraz z nim przemija człowiek. Szczęśliwym jest ten, który w porę dowie się, co tak naprawdę jest ważne i nie da się zwieść grzechowi. Życie jest krótkie, niepewne i marne, jedyne oparcie można znaleźć w Bogu.
- Mikołaj Sęp-Szarzyński O nietrwałej miłości rzeczy świata tego – w tym sonecie poeta skupia się na nietrwałości rzeczy doczesnych takich jak sława, pieniądze czy nawet rozkosz. Zadaje pytanie retoryczne – komu mogą wystarczyć tylko dobra materialne? Kontrastuje miłość cielesną z miłością duchową. Twierdzi, że pożądanie staje na drodze do Boga. Nic na świecie nie jest trwałe.
- Daniel Naborowski Krótkość żywota – poeta opisuje marność człowieka: „a żeś był, nieboszczyka imienia nabędziesz”. Wyliczenia bardzo krótkich wyrazów dają wyraz szybkiego upływu czasu. Autor uświadamia czytelnikowi, że wszystko ma swój początek i koniec. Sugeruje, że nasze życie może zacząć się dopiero po śmierci.
- Daniel Naborowski Do Anny – ten utwór przede wszystkim eksponuje przemijalność lat i pór dnia. Poeta, zestawiając wszystkie ulotne zjawiska, potwierdza swoje uczucia do Anny, podkreślając jednocześnie nieśmiertelność jego miłości do ukochanej.
„Z czasem wszystko przemija, z czasem bieżą lata,
Z czasem państw koniec idzie, z czasem tego świata (...)
- Kasper Miaskowski Na Śklenicę malowaną – w wierszu dostrzec można refleksję o przemijaniu, kruchości istnienia. Obecne w utworze motywy popiołu, dymu czy ognia podkreślają „łatwopalność” istnienia:
„Śklenica snadnie,
Niż się napijesz, z rąk ci wypadnie;
A on spaniały kryształ w perzyny
Poszedł, ostatek dym niesie siny.
Popioł Okło, ale i popioł człowiek,
Choćby rozciągnął jak Feniks kto wiek:
Bo i z słonecznych ten ptak promienie,
Z popiołu wstaje, w popioł się mieni.”
- William Szekspir Hamlet - kiedy Hamlet ogląda czaszkę błazna królewskiego Yorika uświadamia sobie nieubłagany upływ czasu i konieczność śmierci. Szokujące jest dla niego to, że nawet po wielkich tego świata zostają tylko szczątki i popiół. Bohater zauważa, ze bez względu na to, kto jakim był człowiekiem i tak kiedyś umrze: ”Wszyscy tuczymy się na pokarm dla robactwa. Tłusty król i chudy żebrak to tylko odmiana tej samej potrawy”.
Romantyzm
- Adam Mickiewicz Pan Tadeusz – w narodowej epopei także widoczny jest koniec starego świata. Autor pragnie uciec od rzeczywistości do krainy swego dzieciństwa. Idealizuje ją, podkreślając równocześnie, że już jej nie ma – nagromadzenie słowa „ostatni”, np. „Ostatni zjazd na Litwie”. Tylko ludzie starszego pokolenia pamiętają dawne obyczaje i szlachecki porządek. Żegnamy się z wielkimi ucztami, polowaniami oraz z charakterystycznymi potrawami i tańcami.
- Johann Wolfgang Goethe Faust – pragnienie wiecznej młodości i nieprzemijalności: „Chwilo trwaj, jesteś taka piękna.”. Autor podkreśla wszechobecne pragnienie człowieka do zatrzymania najpiękniejszych chwil w życiu przy jednoczesnym uwzględnieniu kruchości istnienia.
Pozytywizm
- Bolesław Prus Lalka – Ignacy Rzecki nakręcający zabawki dochodzi do wniosku, że tak jak one po chwili przestają się ruszać tak i życie człowieka po jakimś czasie dobiega końca. Wszystko ma swój kres.
Młoda Polska
- Kazimierz Przerwa Tetmajer Koniec wieku XIX – człowiek w obliczu czekających na niego zagrożeń jest mały jak mrówka:
„Ale czyż mrówka rzucona na szyny
może walczyć z pociągiem nadchodzącym w pędzie?”
Człowiek końca wieku wylicza kolejne rozwiązania, ale żadne z nich nie jest odpowiednie. Powoduje to brak wiary w przyszłość, załamanie i poczucie niemocy.
- Kazimierz Przerwa Tetmajer Na Anioł Pański – poeta opisuje lęki związane z przemijalnością, beznadziejnością i kruchością życia. Utwór zbudowany jest z czterech części, a każda z nich zakończona tym samym refrenem. Pełno tu symboli: rzeka będąca przemijającym życiem, dusza – jako cierpiący człowiek, mrok – beznadziejność i bezsensowność życia, grób młodej dziewczyny – kruchość i krótkotrwałość. Autor wprowadza obraz "osmętnicy", która wędrując przez pola wzmaga jeszcze nastrój smutku, a włóczące się za nią żal i tęsknota stanowią dopełnienie tego obrazu.
Dwudziestolecie międzywojenne
- Jarosław Iwaszkiewicz Panny z wilka – konfrontacja Wiktora Rubena ze światem wspomnień z młodości. Bohater dochodzi do wniosku, że niestety nie ma powrotu do dawnych czasów. Wujostwo, których kiedyś odwiedzał to obecnie starzy i schorowani ludzie, panny które kiedyś się w nim podkochiwały to otyłe mężatki, a ukochana Fela już nie żyje. Uświadamia sobie brutalną prawdę, że życie powoli przemija.
- Maria Dąbrowska, Noce i dnie – Barbara Niechcicowa bez ustanku zastanawia się dokąd tak szybko biegnie czas, jednak nie odnajduje odpowiedzi. Starzeje się żona Bogumiła, Matka Barbary, jej synek, siostra i mąż umierają. Barbara natomiast poprzez wspomnienia stara się nadać jakiś sens upływowi czasu. Dopiero pod koniec życia uświadamia sobie, że wspomnienie o Toliboskim z młodości w zasadzie nie ma żadnej wartości.
Literatura współczesna
- Wisława Szymborska Nic dwa razy - do kwestii przemijania podchodzi z ironią. Człowiek powinien mieć świadomość przemijalności, aby zawsze starać się w pełni wykorzystać każdą chwilę:
„Nic dwa razy się nie zdarza
I nie zdarzy. Z tej przyczyny
Zrodziliśmy się bez wprawy
I pomrzemy bez rutyny”
- Halina Poświatowska, Kto potrafi – jej poezja nierozerwalnie złączona jest z jej życiem. Ciężko chora poetka doskonale zdawała sobie sprawę z przemijalności życia:
„kto potrafi
pomiędzy miłość i śmierć
wpleść anegdotę o istnieniu”
Wiedziała, że życie nie trwa wiecznie, że to jedynie krótki epizod, któremu nieuchronnie, z dnia na dzień coraz bliżej do końca.
- Jan Twardowski Śpieszmy się – apel do ludzi, aby w życiu kierowali się miłością bliźniego i potrafili doceniać dany im czas, gdyż prędzej czy poźniej i tak każdy umrze. W wierszu stykają się dwa ważne tematy: miłość oraz kruchość ludzkiego życia. W pogoni za pieniędzmi zapominamy o rzeczach niematerialnych, a kiedy w końcu uświadamiamy sobie, co w życiu jest naprawdę ważne to często jest już za późno.