Motyw wsi

Mitologia

Już w Mitologii odnajdziemy motyw wsi. To Atena czuwała nad uprawą roli i uczyła ludzi jak na niej pracować. Aby im ułatwić życie wynalazła pług i pokazywała, jak opiekować się końmi oraz jak się nimi posługiwać. Rolę nauczyła uprawiać ludzi Demeter – grecka bogini płodności ziemi, urodzaju, zbóż i rolnictwa. Nie bez powodu nazywano ją „panią ziarna” i „panią zbóż”. Opiekunką owoców i kwiatów była nimfa Pomona – bogini sadów, ogrodów i drzewek owocowych. W sztuce przedstawiana jest z rogiem obfitości lub siedzącą na koszu wypełnionym owocami i kwiatami.

Literatura staropolska

- M. Rej, „Żywot człowieka poczciwego” – wizja uroczej sielanki oraz harmonijnego życia w zgodzie z naturą. Autor pokazuje jakie pożytki wypływają z życia na wsi: obowiązki i przyjemności, wysławia pracę na roli oraz radość z zebranych plonów. Wieś jest tutaj ukazana jako Arkadia, miejsce sielskie, anielskie i szczęśliwe, w której człowiek zjednoczony z przyrodą może żyć bezpiecznie, spokojnie i radośnie. Całość jest pochwałą stateczności, spokojnego, uregulowanego zgodnie z naturą bytu człowieka, pogodzonego z naturalnym rytmem przemijania, ze światem i umiejącego korzystać z darów wiejskiego gospodarstwa, przyrody.
- J. Kochanowski, „Pieśń świętojańska o Sobótce” – utwór podtrzymuje sielską wizję wsi. Pieśń została napisana ku chwale i czci wiejskiego życia. Oprócz tego opisuje obyczaj świętojański odprawiany 23 czerwca, w wigilię świętego Jana przed zrównaniem dnia z nocą. Utwór składa się z dwunastu pieśni śpiewanych przez dwanaście odświętnie ubranych panien. Pierwsza Panna opiewa święto po pracy, druga i trzecia wywodzą pochwałę tańca, czwarta i piąta podejmują ton ludowej pieśni miłosnej, szósta i dwunasta najbardziej zbliżają swoje śpiewy do arkadyjskiego mitu szczęśliwego oracza. Pieśń Panny siódmej to przygana myślistwu, Panna ósma jest pasterką, dziewiąta opowiada Owidiuszowi mit o Filomei zamienionej w słowika, dziesiąta gani wojnę, na którą wyjechał jej miły, a jedenasta śpiewa o „nieprzepłaconej Dorocie”. Dwanaście utworów bardzo wyraźnie składa się na obraz wiejskiego życia i nawiązuje do tradycji literatury sielankowej.
- J. Kochanowski, „Pieśni” – w tych utworach wielokrotnie pojawia się pochwała wiejskiego życia oraz Czarnolasu, np. w Pieśni II „Serce roście patrzą na te czasy!” autor wyraża przekonanie o harmonii świata, urodzie natury, radości, odpowiedniego miejsca dla każdego elementu: lasu, lodu, zboża, ptactwa, człowieka o prawym sumieniu. Życie ludzkie podporządkowane jest prawom natury, w której wszystko ma swoje miejsce.
- Sz. Szymonowic, „Żeńcy” – tutaj arkadyjski mit wsi zostaje rozbity. Autor pokazuje ciężką pracę na roli, realistycznie przedstawia okrutnego starostę, a narzekania bohaterek kontrastują z sielankową wizją słoneczka i radosnej zieleni. Pojawia się tutaj również bardzo wyraźny konflikt społeczny pomiędzy dworem i pracującymi chłopami, czyli stosunki społeczne na polskiej wsi.
- „Satyra na leniwych chłopów” – w utworze został zarysowany taki sam konflikt jak w „Żeńcach”. Jest to realistyczny zapis wsi, który odczytujemy z punktu widzenia ziemianina opowiadającego o niewłaściwym stosunku kmieci i chłopów do swoich pańszczyźnianych obowiązków. Chłopi nie chcieli pracować na pańskiej ziemi, obowiązki zaczynali w południe, robili sobie długie przerwy odpoczynku, oszukiwali i przynosili szkodę swojemu panu. Robili to ukradkiem, ponieważ nie mieli na tyle odwagi i siły, aby oficjalnie się zbuntować.
- M. Rej, „Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem” – utwór przedstawia skłócone społeczeństwo, wieś, która jest odbiciem ówczesnej Polski. Próba dialogu między reprezentantami trzech stanów przeradza się we wzajemne oskarżenia. Szlachta zajmuje się sejmikowaniem, chłopi nie potrafią dobrze gospodarować. Przez panującą sytuację żyje im się coraz gorzej. Rej w tym utworze uczynił chłopa równoprawnym partnerem do dyskusji i podkreślił jego najtrudniejsze położenie.
- Kontynuację konfliktu wieś-dwór, problematykę społeczną oraz postulaty reformowania i oświecania wsi podjęły późniejsze epoki, np. w oświeceniu w utworze J. Ursyna-Niemcewicza „Powrót posła”. Nurt sielankowy kontynuowany jest np. w baroku – utwór Zimorowica „Roksolanki”, a w oświeceniu w nurcie sentymentalizmu u Franciszka Karpińskiego.
- Romantyzm
Literatura tego okresu bardzo często czerpała tematy literackie z ludowych podań, zachwycała się folklorem ludu, jego tradycją i światopoglądem. Natura wznoszona była na piedestały i traktowana jako siła sprawcza świata. Moralność ludową wykorzystał A. Mickiewicz w „Dziadach” i w „Balladach”. Obrzędy zaprezentowane zostały w cz. II „Dziadów” A. Mickiewicza oraz w „Balladynie” J. Słowackiego.
W tej epoce pojawia się również motyw krzywdy społecznej, konflikty i problemy wspólnej egzystencji. W balladzie „Rybka” mamy wiejską dziewczynę skrzywdzoną przez panicza. Skutkiem romansu było nieślubne dziecko. Nieszczęśliwa Krysia rzuciła się w odmęty wody pozostawiając swoje dziecko wiernemu słudze. W „Panu Tadeuszu” w słonecznej atmosferze oglądamy dwór i zaścianek.

Pozytywizm

Ta epoka bardzo głośno i wyraźnie wołała o reformy. Głównymi hasłami pozytywistów były: praca u podstaw praca organiczna i scjentyzm. To w tym czasie zwracano uwagę na najuboższych, na mieszkańców wsi i na dzieci.
- E. Orzeszkowa „Nad Niemnem” – powieść przedstawia panoramę życia wsi, jej problemy, pochwałę pracy na roli, pochwałę moralności tych, którzy żyją związani z ziemią i naturą. Jest to również powieściowa sielanka o życiu i pracy na wsi. Ogromną rolę odgrywa tutaj pejzaż. Oglądamy różne obyczaje zaścianka, konflikt dwór-zaścianek, który wyrósł z ówczesnej sytuacji ekonomicznej na wsi, z problemów ziemiaństwa po powstaniu styczniowym, kontrybucjach, represjach i uwłaszczeniach chłopów. Orzeszkowa w tej powieści kontynuuje jasne, pełne sentymentu spojrzenie na wieś.
- Pisarze pozytywizmu pokazywali krzywdę dziecka wiejskiego, zaniedbanego lub okrutnie traktowanego. Przykładem może być ”Janko Muzykant” H. Sienkiewicza, „Antek” B. Prusa, czy obrazki M. Konopnickiej. W ”Wolnym najmicie” autorka pokazała skutki ustawy uwłaszczeniowej. Chłopi, którzy przed jej wprowadzeniem nie posiadali ziemi zyskiwali tylko wolność. Nie mieli pracy i przymierali głodem, nie zapewniono im żadnego komfortu życia, tylko wręcz przeciwnie – byli skazani na ubóstwo i nędzę. Obok niedoli dziecka pokazywano tragiczne zacofanie ludu wiejskiego i gwałtowną potrzebę nauki, jak w utworze H. Sienkiewicza „Szkice węglem”. Autor pokazał tu wieś Barania Głowa, w której ciemnota i zacofanie chłopstwa doprowadziły do tragedii. Mąż zabił własną żonę. W miejscowości panował wszechobecny analfabetyzm, strach przed urzędnikami, nieznajomość prawa oraz przepisów. Ludności wiejskiej nie miał kto pomóc. Na dodatek wieś po uwłaszczeniu była doskonałą pożywką dla nadużyć urzędników różnego szczebla. Zamiast służyć ludziom, działali przeciwko nim i patrzyli tylko i wyłącznie na własne dobro.

Młoda Polska

Niektórzy twierdzą, że jest to najważniejsza epoka dla tematu o wsi. Twórcy młodopolscy zachwycali się wiejskim folklorem, zajmowali się życiem wsi i chłopskim światopoglądem, wprowadzali wieś i chłopa do literatury i kultury.
- W. Reymont „Chłopi” – utwór jest wielką chłopską epopeją pokazującą panoramę wiejskiego życia. Tutaj obserwujemy podział i hierarchię wsi, obraz obyczajów, analizę mentalności, sposobu wartościowania chłopstwa, ich pracę i rozrywki w zgodzie z naturą. Od Reymonta dowiadujemy się, że największą wartością dla chłopa jest ziemia i to on przypisał chłopa do danego narodu.
- S. Wyspiański, „Wesele” – utwór podejmuje temat „chłop a sprawa polska”. Wyspiański stawia w nim chłopów i inteligencję wobec szansy na zryw niepodległościowy. Ta godzina próby obnaża wady obu warstw społecznych. Autor zestawia również miasto i wieś po raz pierwszy tak wyraźnie w literaturze.
S. Żeromski – analizuje postawę polskich chłopów wobec powstań, „rozdrapuje narodowe rany”. Pokazuje ciemnotę i obojętność chłopa wobec ojczyzny, ale obwinia o to warstwy wykształcone i rządzące. To zaniedbywanie chłopstwa, odepchnięcie ich od spraw narodu powoduje późniejszą tragedię. Wyraźnie widać to w opowiadaniu „Rozdziobią nas kruki, wrony”, w powieści „Wierna rzeka”. Nędzną egzystencję chłopa pokazuje opowiadanie „Zmierzch”, lekceważenie potrzeb wsi „Ludzie bezdomni” i „Siłaczka”. Ten motyw rozwinął również w swojej twórczości J. Kasprowicz. Ważnym wierszem jest „W chałupie” i cykl sonetów „Z chałupy”. Cykl jest zbiorem obrazków, które obnażają nędzę ludu i usiłują dotrzeć do sumień czytelników. Sonet rozpoczynający cykl prezentuje malowniczy obraz wsi – chat przytulonych do pagórków, dziewczyn w „krasnych chustkach”, rżących koni, czy chudych krów. Wyczuwamy w nim sentyment autora do wsi, z której sam pochodzi. Lecz już „Sonet XV” to obraz kobiety, która zamarzła, tułając się żebrząc, ponieważ zmarł jej mąż, a ziemię sprzedano na opłaty. „Sonet XIX” to historia mężczyzny, który dotąd zdrowy i zdolny do pracy, zachorował, lecz nie ma pieniędzy na lekarzy i niechybnie umrze. „Sonet XXXIX” ukazuje chłopskie dziecko pragnące wiedzy, chłopca, który ponosi wszelkie wysiłki, by się uczyć, lecz „z nędzy umarł na suchoty”. Los kobiety, dziecka i chłopa prezentują panoramę nędzy ludu. Utwory przybierają czasami postać dialogu, czy rozmowy przypadkowo zasłyszanej, innym razem formę bezpośredniej wypowiedzi lirycznej, w której bardzo mocno poeta podkreślał swój związek ze środowiskiem wiejskim. W „Księdze ubogich” Kasprowicz wyznał, że „przestał się wadzić z Bogiem”, a wieś przedstawił jako miejsce bezpieczne, gdzie codzienne obowiązki dają poczucie spełnienia i szczęścia.

Dwudziestolecie międzywojenne

Epoka ta kontynuuje pozytywistyczny postulat oświecenia wsi, pokazuje konflikt dwór-chłopi i analizuje postawę chłopa wobec sprawy polskiej, tak jak w utworze L. Kruczkowskiego „Kordian i cham”.
- Z. Nałkowska „Granica” – ukazana krzywda chłopki uwiedzionej przez panicza i niesprawiedliwość społeczną.
- M. Dąbrowska „Noce i dnie” – utwór pokazuje obraz dworku szlacheckiego i przeróżne konflikty. Niechcicowie nie są chłopami, ale i nie właścicielami, dwory na których gospodarują – dzierżawią. Powieść pokazuje koegzystencję zarządców i chłopów w czworakach, trudy i radości pracy oraz ideał pracy na ziemi polskiej jako akt patriotyzmu.
- Urodę wsi, jej specyfikę i obyczaje pokazywali również poeci, np. J. Czechowicz – „Przez kresy”, „Na wsi”, L. Staff – tomik „Ścieżki polne”, T. Czyżewski „Pastorałki”.
- W. Gombrowicz „Ferdydyrke” – pokazuje parodię i groteskową wersję dworu ziemiańskiego oraz parobka. Jest to oryginalna wizja awangardowej wsi, na którą Józio udaje się, aby poszukać prawdy, ucieka od pełnej fałszu i form szkoły oraz od stereotypów miasta. Nie odnajduje jednak na wsi tego, czego szuka.
- S. Żeromski „Przedwiośnie” – autor opisuje sytuację, kiedy główny bohater – Cezary Baryka – trafia do Nawłoci. Obok przepychu mieszczańskiego życia spotkał się tam z nędzą chłopów folwarcznych i bezrolnych komorników. Widział biedne, zniszczone i nie nadające się do zamieszkania chaty, rozpaczliwą biedę, choroby i poniżenie ludzkie. Mieszkańcy przymierali głodem i było im zimno. Byli bierni i nie walczyli o to, aby ich życie mogło być lepsze. Tutaj wieś stoi na granicy wybuchu społecznego protestu.

Literatura powojenna

Awans wsi po II wojnie światowej stał się ważnym tematem we współczesnej literaturze.
- E. Redliński „Konopielka” – autor wyśmiewa miejską i inteligencką wizję wsi, wyolbrzymia i poddaje grotesce schematy myślenia o wsi. Cały utwór jest parodią tego, jak miasto śmieje się z ciemnoty, a nie dostrzega odwiecznych wartości. Pisarz akcję powieści umieścił na wsi położonej na kresach wschodnich i odizolowanej od otaczającego ją świata. Mieszkańcy nie mieli tam prądu, kanalizacji, bali się urzędników. Wierzyli w zabobony i duchy oraz nie kształcili swoich dzieci. Żyli biednie w całkowitej izolacji i zacofaniu.
- J. Kawalec „Tańczący jastrząb” - autor prezentuje psychologiczne i moralne koszta, jakie zapłacił główny bohater za swój awans społeczny. Jego życie uległo przemianie, w biografii stopiły się dwie biografie – chłopa i inżyniera, dwa światy – wsi i miasta. Michał Toporny nie udźwignął ciężaru tej przemiany.