W pierwotnym zamiarze Nad Niemnem miało być historią zubożałej szlachcianki, która zdecydowała się poślubić szlachetnego chłopa. W trakcie pracy nad powieścią Eliza Orzeszkowa rozbudowała pierwotny projekt, zmieniając dzieło w zakamuflowaną przed okiem cenzora opowieść o powstaniu styczniowym, które mogło doprowadzić do zatarcia różnic społecznych. Wydanie powieści drukiem na ćwierćwiecze wybuchu powstania stanowiło w zamiarze autorki memento – zwłaszcza dla kręgów, które wyrzekły się pamięci o zrywie. Powstanie powraca w dwóch planach – poprzez wspomnienie wspólnych wojennych doświadczeń dwóch dziś skłóconych rodów – wywodzących się z zaścianka Bohatyrowiczów i mieszkających w dworze Korczyńskich, ale przede wszystkim poprzez przypomnienie jego konsekwencji – nastrój wyciszenia, mimo radosnej pory żniw, walka o utrzymanie ziemi, której utrata będzie oznaczać zubożenie substancji polskiej, wreszcie rezerwy starszego pokolenia wobec niepodległościowych aspiracji młodych. W toku akcji młodym udaje się jednak tę rezerwę przełamać. Justyna Orzelska zaręcza się z Jankiem Bohatyrowiczem, realizując tym samym to, na co nie odważyła się jej ciotka, przed laty zakochana w stryju młodzieńca. Witold Korczyński będzie badać tajniki wiedzy agronomicznej, by zwiększyć plony i ratować majątek rodzinny przed wierzycielami. Ich entuzjazm udzieli się reszcie domowników i gości na Korczynie, prowadząc do weryfikacji poglądów i postaw, ale przede wszystkim do pojednania między rodami – w imię ideałów, których symbolem jest Mogiła, wspólny grób powstańców. Osobną wartością powieści są mistrzowskie opisy przyrody, zapis obyczaju ziemiańskiego oraz miejscowego folkloru. Uważna lektura pokazuje, że, podobnie kwestie podejmowane w dialogach, są niejako tematem zastępczym, maskującym rzeczywiste zainteresowanie, jak i rozważania bohaterów, ciągle przeżywających powstańczą klęskę i jej przyczyny.
W powieści Orzeszkowa uwzględniła stan ekonomiczny poszczególnych grup społecznych (arystokrację, szlachtę średniozamożną i ubogą oraz zaścianek szlachecki); kulturę, obyczajowość, cechy umysłowe i moralne tych grup; styl życia – wykonywane prace, sposób spędzania wolnego czasu, dzień powszechni i święto; kontakt pomiędzy tymi grupami – elementy konfliktujące i ich przyczyny oraz jednoczące. Centrum obserwacji znajduje się w dworku szlacheckim Benedykta Korczyńskiego. Tu się zbiegają drogi prowadzące do świata arystokracji (zdegenerowanej fizycznie, niezdolnej ani do pracy, ani do objęcia roli przywódczej w społeczeństwie, nadto-kosmopolitycznej), a także do zaścianka żyjącego na poziomie wsi chłopskiej (ludzie pracowici i zaradni, ale materialnie i cywilizacyjnie niezdolni o własnych siłach podjąć koniecznych reform). Duża i mała własność ziemska tworzą dwa światy, wzajemnie dla siebie egzotyczne. Spoiwem, które je na powrót może złączyć i przeobrazić w solidarną społeczność, jest wierność tradycji narodowej. Justyna Orzelska i Jan Bohatyrowicz, jako ikony tych światów, podejmą dzieło odbudowy dawnych więzów, zerwanych po klęsce powstańczej. Młody Witold Korczyński podejmie zaniechane ideały ojca, ale jest od niego lepiej przygotowany – potrafi oprzeć program na nauce, umie ją wykorzystać praktycznie. Orzeszkowa bardzo wyraźnie, choć mową ezopową ze względu na cenzurę, postawiła w centrum wartości opisywanego świata tradycję patriotyczną. Aluzje do powstania pokazał tak, że podkreślając powstaniowe idee, łączące niepodległość z reformami demokratycznymi, wprowadziła pracę organiczną z myśli narodowościowej. Opis prowincji polskiej nad Niemnem oparła pisarka na Panu Tadeuszu traktując epopeję Mickiewicza jako matecznik polskości, a zarazem środowisko codziennego życia rożnych grup społecznych. Epopeiczność połączyła z realizmem powieści panoramicznej. Symbolika zaślubin z ziemią w scenie żniw, a w obrazie wesela – pojednania tych, którzy nie odstąpili od legendy historycznej, daje powieści wydźwięk optymistyczny. Odrodzenie nastąpi poprzez lud, daremne są nadziej na współudział pałaców arystokracji. Tak Orzeszkowa zapowiedziała nieco późniejszą ludomanie małopolską. Moralny obowiązek trwania przy ziemi i utrzymanie domu był określony wyjątkowo kategorycznie przez pokazanie degeneracji, w jaką padają bohaterowie opuszczający dom i wybierający życie dla siebie.
Dodano: Marzec 3, 2010
